Gebouwen

De industriële ontwikkeling bracht de komst van fabrieken en andere utilitaire bouwwerken. Den Haag heeft een groot aantal omvangrijke fabriekscomplexen gekend. Daar zijn er nu nog maar enkele van over, zoals de meubelfabriek Pander aan het Buitenom en de gemeentelijke electriciteitsfabriek aan het De Constant Rebecqueplein. Van de kleinere bedrijven zijn meer restanten in de stad te bewonderen. Daarbij valt te denken aan de machinefabriek Spoor & Wijnvoord aan de Zoutkeetsingel, ijzerwarengroothandel Hoogeveen & Co aan de Veenkade, drukkerij Trio aan de Juffrouw Idastraat en de bonbonfabriek van Krul aan de Molenstraat en haar winkelpand aan het Noordeinde.

 Panderfabriek na verbouwing  IJzerwarenhandel Hoogeveen  Stationsoverkapping HS
De meubelfabriek Pander na transformatie tot woningcomplex, ca. 1990. De ijzerwaren groothandel Hoogeveen aan de Veenkade, 2000. De stationsoverkapping van het station Hollandse Spoor met gietijzeren zuilen van de firma Enthoven, 1887.

Ook zijn er nog puur utilitaire bouwwerken uit het industriële tijdperk te vinden, zoals de Torengarage aan de Torenstraat/Geest, de tramremise aan de Frans Halsstraat en station Hollandse Spoor.

Objecten en producten

Van de vele fabrieken, die Den Haag gekend heeft, resteren nog producten. Zo zijn er van de twee grote ijzergieterijen L.I. Enthoven & Co en de Prins van Oranje, die de stad in de 19de eeuw rijk was, nog enkele bruggen te vinden aan de Oranjebuitensingel, de Noordwal en de Mauritskade. Maar er is ook klein gietwerk, zoals stoeppalen, traliewerk voor deuren, rioolputten, etc.

IJzergieterij De Prins van Oranje
Exterieur- en interieurafbeeldingen van De Prins van Oranje uit Nederlandsch Magazijn 1862, nr.15, p. 113.
Van de meubelfabrieken zijn nog objecten in bijvoorbeeld musea te bewonderen. Daarbij valt te denken aan meubilair van Horrix, Mutters en Pander in het Gemeentemuseum.
De belangrijke grafische sector heeft zeer veel publicaties nagelaten. Hierbij kan men denken aan de overheidspublicaties van de Staatsdrukkerij (huidige SDU), handelsdrukwerk van drukkerij Albani, De Swart, Trio en reclamedrukwerk van de firma Lankhout en Smulders.

Jan Jaarsma haard HHM Gasputje Zetterij bij drukkerij Albani
Kachel van de Haagse firma Jan Jaarsma, ca. 1920. Een putje van gietijzer met reclame voor het gebruik van gas. Albani zetterij, 1934.
De levensmiddelensector was in Den Haag sterk vertegenwoordigd met zuivelfabrieken van De Sierkan, De Landbouw, Van Grieken e.a.. Verder met brood- en beschuitfabrieken van Hus, Lensvelt Nicolas, Paul Kaiser, De Volharding en Willems. Ook was er de chocolade en hopjesfabriek van Rademaker en de gedistilleerdsector met Van Kleef, de Ooievaar en de bierbrouwerij van de ZHB. Van deze producten resteert uiteraard weinig meer. Toch bestaat er in veel particuliere verzamelingen en soms ook in musea verpakkingsmateriaal van deze firma's. Het geeft een prachtig beeld van de producten en hoe deze in hun tijd aan de man/vrouw werden gebracht.

Beschuitzegel Lensvelt Nicola Reclame firma Van Moorsel Wikkel Felix kattenbrood
Beschuitzegel firma Hus Reclame Schoolstraat Van Moorsel (beeldhouwer John Rädecker), 1923 Wikkel verpakking Felix Kattenbrood

Actueel